Białe certyfikaty – czym są, kto może je dostać i jak je uzyskać w zakładzie produkcyjnym

Co to są białe certyfikaty?

Białe certyfikaty to instrument rynkowy, który nagradza potwierdzoną oszczędność energii. Świadectwo określa, ile energii finalnej przedsięwzięcie pozwoli zaoszczędzić, wyrażając tę wartość w tonach oleju ekwiwalentnego. Jedna toe to 11,63 MWh, więc 10 toe odpowiada około 116 MWh energii rocznie.

System działa dzięki temu, że sprzedawcy energii elektrycznej, ciepła i gazu, podmioty kupujące energię na giełdzie, domy maklerskie i podmioty paliwowe mają ustawowy obowiązek uzyskiwania oszczędności energii (art. 10 ustawy o efektywności energetycznej). Jednym ze sposobów wykonania tego obowiązku jest przedstawienie do umorzenia świadectw efektywności energetycznej. To oni są naturalnymi kupcami praw majątkowych, które wygenerował zakład produkcyjny.

Prawa majątkowe wynikające ze świadectwa są towarem giełdowym (art. 30 ustawy). Powstają z chwilą zapisania ich w rejestrze prowadzonym przez giełdę towarową i od tej chwili można nimi handlować – na sesji lub poza nią.

Dlaczego warto zainteresować się białymi certyfikatami?

Korzyści z białych certyfikatów są dwutorowe: przedsięwzięcie obniża rachunki za energię, a świadectwo daje dodatkowy, jednorazowy przychód ze sprzedaży praw majątkowych. W zakładzie produkcyjnym przekłada się to na kilka konkretnych efektów:

• niższe koszty operacyjne – mniej kWh na każdą zmianę i każdą sztukę wyrobu,
• szybszy zwrot z modernizacji – przychód ze świadectwa skraca okres zwrotu wymiany sprężarek, napędów czy oświetlenia,
• lepsze dane do raportowania – udokumentowana oszczędność energii przydaje się przy wyliczaniu śladu węglowego i w raportach niefinansowych,
• wiarygodność wobec klientów i inwestorów – świadectwo wydane przez organ regulacyjny jest twardym dowodem działań proefektywnościowych.

Punktem wyjścia jest wiedza, gdzie i kiedy zakład zużywa energię – bez niej trudno wskazać przedsięwzięcie warte wniosku. Taką wiedzę daje monitoring zużycia energii elektrycznej na poziomie linii i odbiorników, a nie tylko licznika głównego.

Sam mechanizm nie finansuje inwestycji z góry. Przychód pojawia się dopiero po zrealizowaniu przedsięwzięcia i zapisaniu praw w rejestrze, dlatego białe certyfikaty traktuje się jako uzupełnienie budżetu modernizacji, a nie jego podstawę.

Kto może ubiegać się o białe certyfikaty?

O świadectwo efektywności energetycznej może się ubiegać podmiot, który planuje realizację przedsięwzięcia służącego poprawie efektywności energetycznej, albo osoba przez niego upoważniona (art. 20 ust. 3 ustawy). W praktyce są to przedsiębiorstwa produkcyjne, firmy usługowe, spółdzielnie, samorządy i ich jednostki.

Warunki, które musi spełnić przedsięwzięcie:

• planowana oszczędność energii finalnej wynosi co najmniej 10 toe średnio w ciągu roku,
• prace nie zostały rozpoczęte przed złożeniem wniosku,
• na to samo przedsięwzięcie nie przyznano premii termomodernizacyjnej ani pomocy inwestycyjnej przekraczającej dopuszczalny limit (wyjątek dotyczy przedsięwzięć niskoemisyjnych),
• przedsięwzięcie nie służy wypełnieniu własnego obowiązku oszczędności energii, jeśli firma jest podmiotem zobowiązanym.

Mniejsze zakłady, które pojedynczym działaniem nie osiągają progu 10 toe, mogą rozważyć połączenie kilku działań w jedno przedsięwzięcie, np. modernizację napędów kilku linii. Czy takie połączenie jest dopuszczalne w konkretnym przypadku, ocenia audytor.

Aktualne zasady: podstawa prawna, URE i audyt efektywności energetycznej

Podstawą prawną białych certyfikatów jest ustawa z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej, obecnie w tekście jednolitym z obwieszczenia Marszałka Sejmu z 22 maja 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 711). Wnioski rozpatruje Prezes URE, a szczegóły audytu i liczenia oszczędności określa rozporządzenie w sprawie audytu efektywności energetycznej, ostatnio zmienione rozporządzeniem Ministra Klimatu i Środowiska z 24 listopada 2025 r.

Najważniejsze reguły według tekstu jednolitego ustawy:

Audyt efektywności energetycznej to opinia, która opisuje stan przed przedsięwzięciem, proponowane rozwiązanie i obliczoną oszczędność energii. Sporządza go osoba z wymaganym doświadczeniem lub wykształceniem (art. 25 ust. 5). Audytor korzysta z danych zakładu – im lepiej udokumentowany jest stan wyjściowy, tym mniej szacunków i tym mniejsze ryzyko korekty po realizacji.

Ramy unijne właśnie się zmieniają. Dyrektywa (UE) 2023/1791 o efektywności energetycznej podnosi wymagane roczne oszczędności energii końcowej (1,3% od 2024 r., 1,5% od 2026 r., 1,9% od 2028 r. – motyw 62 dyrektywy), co może wpłynąć na wielkość obowiązku podmiotów zobowiązanych i popyt na świadectwa.

Jakie działania kwalifikują się do uzyskania białych certyfikatów?

Kwalifikują się przedsięwzięcia mieszczące się w grupach z art. 19 ustawy i w szczegółowym wykazie ogłoszonym przez ministra (obwieszczenie Ministra Klimatu i Środowiska z 30 listopada 2021 r.). W zakładach produkcyjnych najczęściej są to:

• sprężone powietrze – wymiana sprężarek na jednostki o wyższej sprawności, sterowanie nadrzędne, usunięcie nieszczelności sieci, obniżenie ciśnienia roboczego,
• napędy – silniki o wyższej klasie sprawności, przemienniki częstotliwości w pompach i wentylatorach, które dziś pracują ze stałą prędkością i dławieniem,
• odzysk ciepła – z kompresorów, pieców, suszarni, wtryskarek lub instalacji chłodniczych, wykorzystany do ogrzewania hal albo ciepłej wody technologicznej,
• izolacja instalacji przemysłowych – rurociągów pary i ciepła, armatury, zbiorników,
• oświetlenie – wymiana opraw na LED ze sterowaniem obecnością i natężeniem światła dziennego,
• modernizacja linii – wymiana urządzeń na mniej energochłonne, np. wtryskarek hydraulicznych na elektryczne,
• źródła ciepła i OZE – modernizacja kotłowni, pompy ciepła, wykorzystanie ciepła odpadowego.

Wspólny mianownik: przedsięwzięcie musi zmieniać trwale zużycie energii, a efekt musi dać się policzyć. Zmiana organizacyjna, np. przesunięcie pracy linii na inną zmianę, obniża koszt energii, ale nie zmniejsza jej ilości, więc nie wystarczy do świadectwa.

Jak uzyskać biały certyfikat? Krok po kroku

Biały certyfikat uzyskuje się w ośmiu etapach: od pomiaru stanu wyjściowego, przez audyt i wniosek do URE, po zawiadomienie o zakończeniu przedsięwzięcia i sprzedaż praw majątkowych. Najważniejsza zasada brzmi: wniosek trafia do URE, zanim zacznie się jakakolwiek praca przy przedsięwzięciu.

Jeżeli uzyskana oszczędność różni się od wartości ze świadectwa, trzeba złożyć wniosek o zmianę jego wartości razem z audytem (art. 23a ustawy). Pominięcie tego kroku jest podstawą odmowy (art. 24 ust. 3). Wzory wniosków publikuje URE w zakładce „Świadectwa efektywności energetycznej”.

Ważne uwagi i ograniczenia

Najwięcej wniosków przepada nie z powodu techniki, ale formalności. Najczęstsze pułapki w zakładach produkcyjnych:

• zamówienie urządzeń lub rozpoczęcie montażu przed złożeniem wniosku – nawet częściowe rozpoczęcie prac może przekreślić świadectwo,
• łączenie z dotacją – pomoc inwestycyjna ponad dopuszczalny limit lub premia termomodernizacyjna wyklucza świadectwo; przed złożeniem wniosku o dotację warto sprawdzić, czy oba instrumenty da się połączyć,
• brak wiarygodnej bazy – audyt oparty na danych z tabliczek znamionowych zamiast pomiarów łatwo przeszacowuje oszczędność,
• zmiana produkcji w trakcie – jeśli po modernizacji linia produkuje o połowę mniej, spadek kWh nie jest w całości efektem przedsięwzięcia; oszczędność trzeba odnieść do porównywalnego wolumenu,
• odpowiedzialność za dane – podanie nieprawdziwych informacji oznacza obowiązek umorzenia nienależnych świadectw i 5 lat zakazu składania wniosków (art. 28).

Jak dane z monitoringu dokumentują oszczędność – pomiar przed i po

Dane z pomiarów przed i po przedsięwzięciu są dowodem, na którym opiera się cała procedura: audyt wyznacza na ich podstawie planowaną oszczędność, a audyt powykonawczy ją potwierdza. Im dokładniejsze i dłuższe są serie pomiarowe, tym trudniej podważyć wynik i tym mniej zostaje miejsca na zachowawcze szacunki audytora.

W praktyce zakład potrzebuje trzech rodzajów danych:

1. Zużycie energii na poziomie odbiornika lub grupy odbiorników – nie tylko licznik główny, ale podlicznik sprężarkowni, linii, pieca czy oświetlenia. Bez tego oszczędność z jednej modernizacji ginie w szumie całego zakładu.
2. Dane produkcyjne z tego samego okresu – liczba sztuk, czas pracy, przestoje i przezbrojenia. Dopiero zestawienie kWh z wolumenem pokazuje energochłonność (kWh/szt.) i pozwala porównać okres „przed” z okresem „po” przy różnym obciążeniu.
3. Kontekst pracy – zmiany, temperatura zewnętrzna dla ogrzewania i chłodzenia, receptury lub asortyment. Te czynniki audytor uwzględnia przy normalizacji wyniku.

Stały pomiar na podlicznikach daje takie serie automatycznie, bez ręcznego spisywania liczników, a przy okazji wskazuje, gdzie szukać przedsięwzięć kwalifikujących się do świadectwa. Jak z tych danych wyciągać wnioski – budować baseline, liczyć energochłonność i wykrywać zużycie jałowe – opisuje artykuł o tym, na czym polega analiza zużycia energii w produkcji.

W systemach MES, takich jak iPLAS, dane o energii są zbierane w czasie rzeczywistym obok danych o pracy maszyn i produkcji, więc zestawienie kWh z liczbą sztuk nie wymaga łączenia arkuszy z różnych działów. Wybrane wskaźniki można przedstawić na pulpitach raportowych w formie wykresów lub tabel i wykorzystać jako materiał dla audytora. Jak wygląda taki pomiar w praktyce, można sprawdzić na stronie poświęconej zużyciu energii elektrycznej w zakładzie produkcyjnym.

Ile można zyskać na białych certyfikatach? Metoda wyceny

Wartość świadectwa oblicza się jako iloczyn liczby toe wpisanej w świadectwie i ceny praw majątkowych na giełdzie towarowej wyrażonej w zł/toe. Do tego dochodzi oszczędność na rachunkach za energię, która zwykle jest większa i trwa przez cały okres eksploatacji urządzeń.

Wycena w czterech krokach:

1. Ustal oszczędność energii finalnej w MWh na rok (z audytu, na podstawie pomiarów).
2. Przelicz ją na toe: MWh ÷ 11,63.
3. Sprawdź bieżącą cenę praw majątkowych na Towarowej Giełdzie Energii – notowania podaje się w zł/toe dla instrumentów PMEF_F i PMEF z oznaczeniem roku oraz indeksów TGEeffTP. Cena zmienia się w czasie, a w części okresów transakcji jest niewiele, dlatego bierze się pod uwagę średnią z kilku miesięcy, nie pojedynczy kurs.
4. Pomnóż liczbę toe przez cenę i odejmij koszty: audytów, ewentualnego domu maklerskiego i opłat rejestrowych.

Przykład (dane przykładowe): zakład modernizuje napędy pomp i wentylatorów wydziału lakierni, montując przemienniki częstotliwości. Pomiary przed modernizacją, znormalizowane do tego samego wolumenu produkcji, pokazują 640 MWh rocznie, a audyt szacuje zużycie po modernizacji na 470 MWh.

• oszczędność: 640 − 470 = 170 MWh/rok,
• w toe: 170 ÷ 11,63 = 14,6 toe – powyżej progu 10 toe, poniżej progu 100 toe, więc audyt powykonawczy nie jest obowiązkowy,
• przychód ze świadectwa: 14,6 toe × C, gdzie C to aktualna cena w zł/toe z TGE,
• oszczędność na rachunkach przy przykładowej cenie 0,80 zł/kWh: 170 000 kWh × 0,80 zł = 136 000 zł rocznie.

Przykład pokazuje proporcje: świadectwo jest premią do inwestycji, a o opłacalności decyduje przede wszystkim trwałe obniżenie zużycia. Sposób przeliczenia oszczędności na wartość świadectwa (m.in. współczynniki dla energii elektrycznej i okres trwałości przedsięwzięcia) wynika z rozporządzenia o audycie, dlatego ostateczną liczbę toe zawsze podaje audytor.

Jak białe certyfikaty wspierają zrównoważony rozwój?

Białe certyfikaty wspierają zrównoważony rozwój, bo nagradzają zmniejszenie zużycia energii, a każda niezużyta kilowatogodzina to mniejsza emisja CO₂ i mniejsze zużycie paliw. System ma też wymiar krajowy: Polska ma do osiągnięcia w latach 2021–2030 oszczędność energii finalnej na poziomie 5580 tys. toe, a świadectwa są jednym z narzędzi realizacji tego celu.

Dla zakładu produkcyjnego efekt jest bardzo praktyczny. Udokumentowana oszczędność energii elektrycznej przekłada się wprost na niższe emisje pośrednie (zakres 2), które liczy się przy wyznaczaniu śladu węglowego w produkcji – metodę obliczeń i źródła wskaźników emisji opisujemy w artykule o zarządzaniu śladem węglowym w produkcji.

Te same dane – zużycie przed i po, energochłonność wyrobu, efekt przedsięwzięcia w MWh – są materiałem do raportowania ESG w produkcji i do odpowiedzi na ankiety klientów pytających o działania klimatyczne dostawcy. Jedna inwestycja daje więc trzy korzyści: niższy rachunek, przychód ze świadectwa i mierzalny wkład w cele emisyjne firmy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można dostać biały certyfikat za modernizację, która już się zakończyła?

Nie. Wniosek o wydanie świadectwa składa się przed rozpoczęciem prac, a przedsięwzięcie rozpoczęte wcześniej jest podstawą odmowy (art. 24 ust. 3 ustawy o efektywności energetycznej). Zakończoną modernizację można natomiast wykorzystać jako punkt odniesienia przy planowaniu kolejnych przedsięwzięć.

Kto kupuje prawa majątkowe z białych certyfikatów?

Kupują je podmioty zobowiązane do uzyskiwania oszczędności energii: m.in. sprzedawcy energii elektrycznej, ciepła i gazu odbiorcom końcowym, odbiorcy kupujący energię na giełdzie, domy maklerskie i podmioty wprowadzające paliwa ciekłe. Umarzając świadectwa w URE, rozliczają swój ustawowy obowiązek.

Czy audyt efektywności energetycznej to to samo co audyt energetyczny przedsiębiorstwa?

Nie. Audyt efektywności energetycznej dotyczy konkretnego przedsięwzięcia i jest załącznikiem do wniosku o świadectwo. Audyt energetyczny przedsiębiorstwa to okresowa analiza zużycia energii całej firmy, obowiązkowa dla dużych przedsiębiorstw.

Co się stanie, jeśli po modernizacji oszczędność okaże się mniejsza niż w świadectwie?

Trzeba złożyć do Prezesa URE wniosek o zmianę wartości świadectwa razem z audytem potwierdzającym rzeczywistą oszczędność (art. 23a ustawy). Zatajenie różnicy lub podanie nieprawdziwych danych grozi obowiązkiem umorzenia nienależnych świadectw i pięcioletnim zakazem składania wniosków.

Ile trwa uzyskanie białego certyfikatu?

Prezes URE ma 45 dni na wydanie świadectwa od złożenia kompletnego wniosku. Cały proces – od pomiarów i audytu, przez realizację inwestycji, po zapis praw majątkowych w rejestrze – trwa zwykle tyle, ile sama inwestycja, plus czas na audyty i formalności.

Jeśli planujesz przedsięwzięcie pod białe certyfikaty i chcesz najpierw zmierzyć stan wyjściowy zużycia energii, umów się na prezentację systemu iPLAS i sprawdź, jak wyglądałyby dane z Twojego zakładu.